Antik çağlardaki adı tespit edilemeyen Havza ilçesinin bilinen ilk adlarından birisi Kavza’dır. Havza’nın Amasya hükümdarlarından Kavz Han tarafından inşa edilmesine istinaden bu adı aldığı Abdizade Hüseyin Hüsameddin’in Amasya Tarihi adlı kitabında belirtilmektedir. Eldeki mevcut bilgilere göre Selçuklu hükümdarları zamanında ilçenin imar edildiği ve hamamların Selçuklular tarafından yapıldığı ve bu konuya ilişkin vakfiyelerin olduğu bilinmektedir. Ancak Selçuklulardan evvelde Havza’da yerleşmenin olduğu çıkan kalıntılardan anlaşılmaktadır. Havza 1882 tarihinde ilçe olmuştur. Önceleri Amasya iline bağlı olan Havza Cumhuriyetin ilanından sonra vilayet idarelerinde yapılan değişiklik üzerine 1925 yılında Samsun iline bağlanmıştır. İlçenin Milli Mücadeledeki yeri büyük olup, 25 Mayıs-13 Haziran 1919 tarihlerinde Havza’da kalan Atatürk Kurtuluş Savaşı planlarını burada yapmıştır.

18 Mayıs 1919’da Redd-i İlhak Cemiyeti, 28-29 Mayıs 1919’da Müdafaa Hukuk Cemiyeti, 30 Mayıs 1919 Havza Mitingi, 13 Haziran 11919’da ikinci bir miting Havza ilçesinin Milli Mücadele sahnesindeki önemini açıkça göstermektedir.

EMİR EL-HAC VELİYÜDDİN BİN BEREKAT-ŞAH CAMİİ: Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykavus döneminde 1249 yılında Selçuklu Emiri Emir El-Hac Veliyüddin bin Berekat Şah tarafından Dereköy’de yaptırılmıştır.

MUSTAFA PAŞA CAMİİ: İmaret Mahallesindedir. 1256 yılında yapıldığı bilinmektedir. Kesme taş malzemeyle yapılan cami Osmanlılar döneminde iki kez onarım görmüştür. Kara planlı ana mekanın üç sahınla bölündüğü camide mihrap karşısına gelen bölüm kadınlar mahfili şeklinde düzenlenmiştir. Orijinal ahşap minare yıkıldığından yenisi yapılmış olup, çatı kiremitle örtülüdür.

SİVRİKİSE CAMİİ: Havza’nın Sivrikise köyündedir. 1903 tarihinde Ali Osman Ağa tarafından Totor ustaya yaptırılmıştır. Bahçe içinde cami kare planlı olup, düzgün olmayan kesme taşlarla inşa edilmiştir. Duvarların birleştiği yerler ise düzgün kesme taş malzemelidir. Kırma çatısı alaturka kiremitlidir. Çatı altları kirpi saçaklı olup her cephede dikdörtgen formlu sivri kemer alınlıklı ikişer pencere yer almaktadır. Sonradan yapılan minare camide uyum sağlamamakta olup cami boyutlarına göre oldukça uzun tutulmuştur. Ön cephedeki son cemaat yeri 4 ahşap direkte taşınmaktadır. Basık kemerli giriş kapısını çevreleyen dikdörtgen çerçeve her iki yandan sütuncelerle süslenmiş ve bu bölümü geometrik ve bitkisel bezeme çevrelemiştir. Çerçevenin ortasında Arapça yazı yer almaktadır. Cami girişinde 4 ahşap sütunla taşınan mahfil yer almaktadır. Ahşap olan tavanın orta göbeği kademeli olarak yapılmıştır. Caminin en dikkat çekici yeri ceviz ağacından yapılmış olan minberidir. İlk yapımda bir Rum usta tarafından yaptırılan minber ahşap işçiliğinin seçkin örneklerindendir. Ve oyma olarak yapılmış çeşitli bitkisel motiflerle süslenmiştir. Cami bahçesindeki şadırvan sonradan ilave edilmiştir.

MUSTAFA BEY TÜRBESİ : 1429’da yapılmış, kare planlı bir yapıdır. Duvarların alt bölümü kesme taş, üst bölümü ise taş tuğla karışımıdır. Kubbeye geçişi sağlayan geometrik motifli tuğla örgü bezeme dikkat çekicidir.

ATATÜRK EVİ : Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün kurtuluş savaşı mücadelesini başlattığı ve 25 Mayıs 1919-12 Haziran 1919 tarihleri arasında çalışmalarını sürdürdüğü Mesudiye otelidir. Cadde üzerinde yer alan bina zemin artı iki katlıdır. Atatürk’ün kaldığı oda binanın ikinci katındadır. Bu kısımda ahşap masa, bir koltuk ve iki misafir koltuğu, yerde bir kaç kilim ile bir duvar saati, haberleşme cihazı ve iki İngiliz bayrağı bulunmaktadır.

HAVZA İMARETİ : 1429 Yılında Yörgüçpaşazade Mustafa Bey tarafından yaptırılan imaret adını verdiği imaret mahallesinde yer almaktadır. Bir süre Atatürk Kütüphanesi olarak kullanılan imaret tamamen kesme taştan yapılıp düz çatılıdır. Doğu yönde bir ana mekana diğeri yan mekanlara açılan iki taş kapısı vardır. Dikdörtgen planlı ana mekan, iki kapı ile bu mekana bağlanan üç beşik tonozlu kare odadan oluşmaktadır. 1982 yılında kütüphanenin özel idareye taşınmasından sonra aşevine çevrilmiştir.

KÜÇÜK HAMAM (ŞİFA KAPLICASI) : 1429 yılında Amasya Emiri Mustafa Bey yaptırmıştır. Küçük bir kapıdan kare planlı soyunmalığa girilir. Soyunma yerleri, soğuksu deposu buradadır. Basık kemerli bir kapı ile beşik tonozlu hole oradan da üç bölümlü usturalık ile sıcaklığa geçilir. Mermer kaplı sıcaklığın ortasında sekiz köşeli büyük bir havuz vardır. Sıcaklığın çevresinde setler ve mermer kurnalar vardır. Buradan küçük bir kapıyla oturma sekileri ile çevrili halvete geçilir.

KURT KÖPRÜ : Vezirköprü’yü Havza’ya bağlayan noktada istavroz çayı üzerinde kurulmuştur. Halen Vezirköprü ilçesinin Tekkekıran köyü hudutları dahilinde kalan köprünün Havza’ya mı yoksa Vezirköprü’ye mi ait olduğu tartışmalıdır. Halk arasında tahna köprüsü olarak da bilinen köprünün belli bir mesafesinde antik döneminden kalma bir köprüden daha bahsedilmektedir. Sivri kemerli kesme taş ve tuğla malzemenin kullanılarak yapıldığı köprüde bolca Roma dönemi devşirme malzemesi kullanılmıştır. Köprü işçiliği itibariyle en son şeklini XII. yy.da almış Osmanlılar dönemindeki onarımlarla bugüne ulaşmıştır. Halen harap durumda olan köprü kullanılmamaktadır.

MAARİF HAMAMI : İlk yapım tarihi 1891 yılına dayanmaktadır. Menduh Efendi tarafından yaptırıldığı bildirilmektedir. Bir çok kez onarım geçiren hamam bugünkü şekline 1990 yılında yapılan restorasyon çalışmalarından sonra ulaşmıştır.

HÖYÜK VE DÜZ YERLEŞMELER

• Çamtepe Höyüğü : İmircik köyündedir. İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Bacas Tepe : Yazıkışla köyündedir. İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Belalan veya Tepecik Tepesi: Erikbelen köyündedir. İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Höyük Tepe veya Şeyh Safi Tepesi : Şeyh Safi köyündedir. İlk Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Demir Çağı ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Çeştepe : Kuşkonağı köyündedir. İlk Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Demir Çağı ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Cevizbaşı Tepesi : Ilıca köyündedir. İlk Tunç Çağı yerleşmesi vardır.
• Ören Tepe : Ilıca köyündedir. İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Garca Tepe veya Yusufun Tepesi : Ilıca köyündedir. İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Kayalı Tepe : Ilıca köyündedir. İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Patlanguç Tepesi : Demiryurt köyündedir. İlk Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Demir Çağı Roma ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Dökme Tepe : Çamyatağı veya Lerdüğe köyündedir. İlk Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Demir Çağı Roma ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Hakim Tepe 1: Karameşe köyündedir. İlk Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Demir Çağı Roma ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Hakim Tepe 2: Bekdiğin köyündedir.
• Cin Tepe 1: Bekdiğin köyündedir. İlk Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Demir Çağı Roma ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Cin Tepe 2: Güvercinlik Köyündedir. İlk Tunç Çağı yerleşmesi vardır.
• Taşkaracaören Tepe : Taşkaracaören köyündedir. İlk Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Demir Çağı Roma ve Geç Roma yerleşmeleri vardır.
• Manevra Tepe : Tuzlu köyündedir. İlk Tunç Çağı Yerleşmesi vardır.
• Kayabaşı (Tahna köyü) : Roma ve Geç Antik Çağı yerleşmesi
• Anıt Tepe : Havza’nın batısında yer almaktadır. Roma ve Geç Antik Çağı yerleşmesi
• Sivrikise Köyü : Havza’nın kuzey doğusunda yer almaktadır. Roma ve Geç Antik Çağı yerleşmesi
• Top Tepe : Havza-Kavak yolu kuzeyinde yer almaktadır. Roma ve Geç Antik Çağı yerleşmesi

    KAYA MEZARI : Güvercin Köyünün doğusunda yer almaktadır.