TARİHÇESİ

Milattan önce Yunanlılar Amisos’a (Samsun) gelince Yeşilırmak kıyılarına kadar uzanarak buralara sömürgeler kurmuşlardır. Bu sömürgelerden birine Miskire, diğerine de İris derlerdi. Söylentilere göre Miskire Çarşambanın güneyinde Kurşunlu oymağı idi. Bu günkü Çarşambanın civarında o zamandan kalma duvar, su yolu, havuz kalıntılarına rastlanmaktadır.

Çarşamba vaktiyle Canik Beylerinin merkezi idi. Bu beyler içinde en kuvvetlisi Tacettinoğullarıdır. Eskiden şimdiki kasabanın yerinde Sarıcalı Mahallesi ile Kuşdoğanlı Köyleri bulunurmuş. Burada 1370 yılında ilk defa büyük bir panayır kurulmuş, buna Çarşamba pazarı denmiş. Bu Pazar yeri sonradan değişmiş Çarşamba adının buradan geldiği iddia edilir.

Sarıcalı ve Kuşdoğanlının ilk yerlileri Çepnioğulları idi. Sonradan buraya Horasanlı Türk aileleri de yerleştirilmiş, böylece Çarşamba zamanla gelişerek bugünkü büyük ilçe durumunu kazanmıştır.

Birinci Dünya savaşından sonra 1920 yılında hükümet tarafından görevlendirilen Osman Ağa, türeyen Rumların ve Ermenilerin dağlarda teşkil ettiği çeteleri imha etmiş bölgede emniyet ve asayişi kısmen sağlamış ve bundan sonra da Çarşamba’ya göçler başlamıştır.

1926 yılında Samsun-Çarşamba ilçesi demiryolu yapılarak hizmete açılmıştır. Halen bu yol ulaşım için ilçe halkının ihtiyacını karşılamaktadır.

RIDVAN BEY CAMİİ : Erbaa’lı Rıdvan Bey tarafından 1781 yılında Yeşilırmak’ta boğulan kızı için yaptırılmıştır. Dikdörtgen planlı taş malzemeli, merkezi kubbeli bir yapıdır

GÖCELİ CAMİ : Çarşamba’nın Hasanbahçe Mahallesinde, Göceli Mezarlığının içindedir. Tamamen ahşap malzeme ile tek katlı olarak yapılmıştır. Dikdörtgen şekilli olan caminin üst örtüsü kırma çatılı ve kiremitle örtülüdür. Caminin duvarları kalın dilme kestane ağaçlarından yapılmış, köşelerde dilmeler birbirine geçme ile tutturulmuştur. Caminin çatısı, camiyi bir şemsiye gibi sarmış, hantal görünümlü ve basıktır. Giriş kuzeyindedir. Aydınlatma için küçük pencereler bırakılmıştır, iç kısımda çatı direklerle desteklenmiştir. Caminin tavanına bakıldığında iç kısımda üzerinde değişik renklerde bitkisel motifler görülmektedir. Mihrap ve minberi de ahşaptandır.

Tamamı ahşap olan caminin yapımında hiç çivi kullanılmamıştır. 392 m2.lik bir alanı kaplayan caminin duvarlarını oluşturan kalasların kalınlığı 10cm., eni 60-70 cm., uzunlukları ise 10-15 m. civarındadır. Caminin yapım tarihi M.1206’dır. Giriş kısmındaki revak ise M.1335 yılında ilave edilmiştir.

ŞEYH HABİL CAMİİ: Çarşamba ilçesi, Yaycılar köyü Şeyh Habil mezarlığı içindeki ahşap cami günümüze ulaşan ender ahşap mimari eserlerindendir.

Cuma Camisi olarak, uzun yıllar kullanıldığı bilinmektedir. Orjinal giriş kuzeyden olup, basık dikdörtgen formlu, çift kanatlı bir yapıya sahiptir. Kırma açtılı alaturka kremitlidir. Dikdörtgen planlı caminin beden duvarları meşe ve karaağaç cinsi boydan boya geçme ahşap malzemeden yapılmıştır.

Taban, iri taşlar üzerinde oldukça büyük boylu kalaslara oturur. Ortada sütun altlığı ve başlığı özel olarak yapılmış olup yanlarda ise değişikliklere uğradığı anlaşılan toplam dokuz sütun yer almaktadır.

Cami giriş kapısı üzerinde sonradan yazıldığı düşünülen hicri 1115, 1228, 1240, 1267 tarihleri okunmuştur. Bu tarihler miladi 1619, 1812, 1824, 1851 yıllarına denk gelmekte ise de, bu tarihlerin onarım tarihleri olduğu düşünülmektedir. Çünkü caminin özellikleri Göceli cami özelliklerini taşıdığından ikisinin çağdaş olduğu kuvvet kazanmaktadır.

BEDESTEN : Çarşamba ilçe merkezindedir. İki katlı, dikdörtgen planlı bir yapıdır. Üst örtü semerden çatılı ve kiremitle kaplıdır. Orta boydan boya bir hol, iki tarafta dükkanlar yer almaktadır. Girişi yuvarlak kemerli, çıkışı dikdörtgen bir açıklıktır. Üst katta, giriş ve çıkışın üzerinde yan yana dikdörtgen bir açıklıktır. Üst katta, giriş ve çıkışın üzerinde yan yana ikişer adet yuvarlak kemerli pencereler vardır. Kitabesi yoktur. Geç dönem Osmanlı yapısı olup 1826 yılında yapılmıştır. İlk yapıldığı yıllarda kuyumcular çarşısı olarak hizmete açıldığı rivayet edilmektedir.

YEŞİLIRMAK

Sivas'ın Koyulhisar ilçesi yakınındaki Kösedağdan doğan Yeşilırmak, Tozantı çayı, Çekerek suyu ve Kelkit çayını da aldıktan sonra Samsun, Tokat sınırını oluşturur, daha sonra Samsun topraklarına girer ve kuzeye akarak Çarşamba ovasına ulaşır. Çarşamba ilçesini ikiye bölen Yeşilırmak bu kısımda geniş bir delta ovası oluşturmuştur. Yeşilırmağın suları ilkbaharda kabarır, sonbaharda azalır.

KİLİSE TEPE: Beyyenice Köyü sınırları içerisindedir. İlk Tunç Çağı yerleşmesi vardır.

TÜNBÜ TEPE : Engel Köyü, Derelik Mahallesindedir. İlk Tunç Çağı yerleşmesi vardır.

TEPECİK: Çarşambanın güneyinde Beyyenice Köyündedir. İlk Tunç Çağı yerleşmesi vardır.